06 June 2017
  • 251 ნახვა

Elizbar Cavelidze: Nəsimi dünyagörüşünün anlaşılmasına dair

Bu il Azərbaycanın klassik şairi İmadəddin Nəsiminin ölümünün 600-cı ildönümüdür. Bununla əlaqədar olaraq məşhur  gürcü alimi, türkoloq, akademik Elizbar Cavelidzenin  1985-ci ildə Tbilisidə nəşr olunan “Ştudiyalar” kitabından  dahi şair Nəsimi barəsində yazdığı  məqaləsini tərcümə edərək sizin ixtiyarınıza verirəm.

* **

Şərqin həqiqətən şöhrət qazanmış yaradıcılar sırasına öz dövrünün görkəmli şairi, Azərbaycan lirikasının  ən yaxşı nümayəndələrindən biri, Seyid İmadəddin Nəsiminin dini-fəlsəfi fikri və bədii rəngkarlığı təkcə Azərbaycanın deyil, eləcə də bütün Şərqin  mədəni-ədəbi həyatına böyük təsir göstərmişdir. Öz dini ideologiyasına və inamına özünü qurvan verən, bu ideyaları  fədakarcasına təbliğ edən, istedadlı yaradıcının  bütün poetik sətri, xətti, o dövrün rəsmi dini dairələrdə Tanrıya qarşı hərəkət hesab olunurdu, tale ilə oyun idi.

Rəsmi dinin ehkamları Demokl qılıncı kimi qaldırılmış halda ölkədən ölkəyə gəzərgi şairi daim qara kölgə kimi izləyirdi. Axı, yenə də onun doğranmış əlləri  bunun dadını gördü. Bütün bəşəriyyət tarixində öz inamına görə seyid imadəddin Nəsimi kimi vəhşicəsinə cəzalanan ikinci bir şair yoxdur.

Hələbin  mərkəzi meydanlarından birinə çamaat  toplaşırdı. Bığ yeri yenicə tərləmiş bir gənc çılğın hisslərlə  şeir oxuyurdu: 

Hər zərrədə günəş oldu zahir,
Torpağa sücud qıldı tahir.

Nəqqaş bilindi nəqş içində,
Ləl oldu əyan Bədəxş içində.

Acı su şərabi-kövsər oldu,
Hər zəhr nəbatü şəkkər oldu.

Tiryak mizacı tutdu ağu,
Lölöi-müdəvvər oldu daru.

Külli yerü gög həq oldu mütləq,
Söylər dəfü çəngü ney ənəlhəq.

 Qaşqabaqlarını sallamış, bənizləri solmuş fəqihlər  qazilərə xəbər yetirdilər. Qazilər onun həbsi barədə fərman verdilər. Gənci tutdular və bu eşidilməmiş təhqiredici, iyrənc sözlərlə dolu olan şeirin kimə mənsub olduğunu soruşdular. O, şeiri özünün yazmış olduğumu söylədi.

-Ölüm,ölüm!.. Ruhanilər bir ağızdan  bağırdılar. Gənc ölümə məhkum idi. Cəlladlar hazırlaşmağa başladılar. Bütün bunları şeirin həqiqi müəllifinə bildirdilər. O, tələsik  qara ölümün qədəm basdığı meydana doğri üz tutdu, özünü yetirərək  qürurla  dedi:

-Bu gənc oğlandan əl çəkin! Bunun ona heç bir dəxli yoxdur. Bu şeiri yazam mənəm.

Camaat ah-vay etməyə başladı. Ruhanilərin üzündə çoxmənalı təbəssüm əmələ gəldi. Onların qarşısında dövrün böyük şairi, içtimiyyəti üsyana qaldıran, qiyamçı mənəbiyyat sahibi Nəsimi dururdu. Şairə paxıllıq edənlərin arzuladığı an yetişdi. Onu dəhşətli  işgəncə verməklə ölümlə cəzalandırdılar. Onun diri-diri dərisi soyulmalı idi. Cəlladların məhvedici əlləri işə düşdü. Şair dözülməz işgəncələrə dözürdü. Hələb meydanında   qan su yerinə axdı. Haldan düşən şairin  rəngi saraldı. Elə orada olan, qara libasa bürünən  şeyx  qara qarğa kimi qırıldadı:

-Nədir, şair, sən ki həqqsən, bəs rəngin  niyə sarıdır!

Nəsimi var gücünü toplayaraq cavab verdi:

Mən əbədiyyət üfüqlərində doğan eşq günəşiyəm. Günəş qüruba enəndə, rəngi saralar! Ona görə ki, səhər yenə də daha artıq parıltı ilə şölələnsin və daha hərarətlə dünyanı isitsin.

Doğrudanda belə olmuşdur. Nəsiminin diri-diri dərisini soymuşlar, lakin onun poeziyasından bir şey əksildə bilməmişlər. Onun adı halə kimi ağılı ilə, istedadı ilə seçilənlər arasında  şölə saçdı. Əfsanəyə görə, diri-diri soyulan şairin  dərisi gözqamaşdırıcı şüa kimi şölə saçdı, dikəlib orada olanların  heyrətləndirərək hər dörd tərəfə üz tutdu. Şair müqəddəs olaraq bəyan edildi. Lakin bu əfsanəni yaradanlar, güman ki, hər şeydən öncə Nəsimi poeziyasının sönməz şüalar saçmasını nəzərdə tuturdular. Dörd  guşəyə-  şərq və qərbə, şimal və cənuba saçılaraq bütün aləmə yayılmışdır...

Bütün cəhdi həqiqəti- Tanrını  dərk etmək və tanımaq olan, fədakar  inananın dərisini inananlar diri-diri soydular. Bu eşidilməmiş fakt  şairin adını işgəncə əklili ilə zinətləndirdi. Müəyyən dini dairələr  onu müqəddəs olaraq qəbul etdilər və ona bir çox əfsanə bağladılar. O da səbəbdir ki, böyük Azərbaycan şairinin həyatını əks etdirən materiallara nisbətən olduqca çox əfsanələr mövcuddur.

Nəsimi XIV əsrin sonlarında, bəzi tədqiqatçının əminliyinə görə, 1369-1370-ci illərdə Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. Kifayət qədər yaxşı təhsil almışdır. Sufizm ideologiyası ilə, o cümlədən, məşhur sufilər Kerh, Şibl, Ədhəm, Həllac Mənsur, Rumi və başqalarının yaradıcılığı ilə  əsaslı şəkildə tanış olmuşdur ki, bu da onun dünyagörüşünün formalaşmasında həlledici rol oynanmışdır.

1394-cü ildə Şirvanda şair hurifiliyin banisi Fəzlullah Nəimi ilə görüşür. Bu şəxs Nəsimidə elə bir böyük təəssürat yaradır ki, onu özünün mənəvi rəhbəri kimi qəbul edir və hürufilik ideyalarını aləmə vəz etməyə başlayır.

Şair yaşayış yerini tez-tez dəyişməli olurdu. Çünki onun seçdiyi ideologiya platforması rəsmi din və dövlət qanunvericiliyi tərəfindən təqib olunurdu. Nəsimi əvvəlcə Anadoluda yaşayırdı, sonra isə Suriyaya köç etməyə məcbur oldu. O Hələbdə məskunlaşdı ki, tezcə Hələb ictimaiyyətinin diqqətini cəlb etdi. Onun  çoxlu ardıcılları əmələ gəldi, lakin tezliklə onu tutdular və 1417-ci ildə, artıq qeyd etdiyimiz kimi, diri-diri dərisini soydular. Bu eşidilməmiş cəzaya səbəb nə idi? Bunu bəzi tədqiqatçının  belə  düçündüyü kimi, doğrudanmı şair Tanrıya zidd  olurdu, qarşı çıxırdı? Nəsiminin bütün yaradıcılığı mütləq həqiqəti-Tanrını  təstiq cəhdidir. Lakin onun təstiq yolu rəsmi dindən fərqlənirdi və çox hallarda radikal  olaraq  ona qarşı da çıxırdı.

Nəsimi  dünyagörüşünün  qidaverici mənbəyi sufilik-hürufilik ideologiyasıdır ki, bu da şairin bütün tərəqqi, istərsə də qeyri-tərəqqi düşüncələr axını ilə əlaqədardır.

İndi bir-iki kəlmə hürufulik barədə.   

Hürufiliyin əsasını1386-cı ildə vəz etməyə başlayan və özünün əsas təlimlərini bir neçə əsərdə formalaşdıran astrabadlı dərviş Şəbahəddin Fəzlullah  Nəimi qoyub. Hurifilik  tamamilə orjinal təlimi təşkil etmir, o, sufilikdən rüşeymlənib və onun “sol” şaxələrindən biri kimi, demək olar ki, bütün orta əsrlərin təmayülləri üçün, eləcə də hürufililik üçün xarakterik olan eklektizm kimi  hesab edə bilərik. Bu da səbəbdir ki, müasir elmi ədəbiyyatda bu təmayül barədə zidd fikirlərə rast gəlirik. Bəzi tədqiqatçı onu irticaçı-mistik təmayül kimi(M. Qulizadə), bəzisi isə onu təmayülə görə əksər hallarda materializmə meyl edən panteist istiqamət kimi təsəvvür edir(Z. Quluzadə). Bizim fikrimizcə, hər iki fikir dəqiqləşdirmə və düzəlişlər tələb edir. Doğrudur, hürufilik mistik təmayül idi, lakin o dövrü üçün mübahisəsiz mütərəqqi fikirləri əhatə edirdi və odur ki, müsbət hal kimi hesab olunmalıdır. Lakin bu təmayülün ardıcıllığı olaraq panteizmi təşkil edirdi, o da materialist müstəvisinə uyğun gələn olmamalıdır

Hürufiliyin əsas məğzini qısa olaraq belə ifadə etmək olar:

Mütləq həqiqət fərdi sevgi ilə özünü biruzə verir. Çünki ondan başqa qeyri gerçək kimi mövcud olan  mövcud deyildir və öz məğzini söz şəklində ifadə edir. Buna görə də  söz yaradıcılığın  məğzidir, hərf isə görünən aləmin  mövcudluğunun  əsasıdır. Hərflərinin metamorfozasını bütün əşyalarda və hadisələrdə, ələlxüsus, insanın üzündə  axtarmalıyıq. Çünki, o, (insan)  Tanrının mikrokosmosu, onu əks etdirən kitabdır, insanın üzündə isə əmələ gələn mütləq həqiqətin özüdür ki, onun da öyrənilməsi üçün xüsusi elm mövcuddur və bu elmin  açarı şərhçi Fəzlullahın əlindədir.  Məhəmməd peyğəmbər 28 hərf ilə, Fəzlullah isə  32 hərflə vəz edirdi.  Bu 28 və 32 hərfin rəqəm miqdarını bütün əşya və hadisələrdə axtarmalıyıq. Bu hərflərin məğzlərini mistik dərk etmə ilə aləm və elə mütləq gerçəklik dərk edilir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi Nəsiminin dünyagörüşünün məhək daşını sufi-hürufi ideologiyası təşkil edir. Doğrudur, hürufiliyin əsas başlanğıcı və dayağı sufizmdə axtarmalıyııq, lakin hürufizm öz inkişafının  növbəti mərhələsində sufizmin  bəzi əsasnaməsini hürufilik baxışı olaraq düşünüb və ümumiləşdirib və bəzi hallarda özünün ilkin mənbəyinə də qarşı çıxıb. Şairin dünyagörüşündə bi iki istiqamərin  bir növ müqayisəsi baş verdi.  Bundan başqa şairin özünün düşüncəsi həqiqi yaradıcıların buna adi olaraq öyrəşdiyi kimi, düzxəttli deyildir və ziddiyyətlərlə xarakterizə olunur. Onu da nəzərə almalıyıq ki, şair ənənə olaraq həmin ictimaiyyətdə kök salan bəzi o dövrkü fikri canlandırdı və ən başlıcası, unutmamalıyıq ki, Nəsimi hər şeydən öncə öz müəyyən  fəlsəfi sisteminin  formalaşdırılmasına təkcə  cəhd etməyən, eləcə də poetik təsvirdə bu və ya digər hadisələr ilə onun  münasibətini bizə təqdim edən, onun şüurunda hazırlanan müxtəlif fəlsəfi, istərsə də dini istiqamətlərin qarşıdurmasının  ya müqayisəsinin, ya da sadə mexaniki birləşdirmə nəticəsində əmələ gələn fikirləri bizə təklif edən şairdir. Buna görə də şairin yaradıcılığı ilə tanış olarkən şairin öz mövqeyini ayırd etmək çətinləşəndə eyni bir məsələnin müxtəlif yanaşma ilə həlli və bir baxşıdan bir-birinə zidd fikirlərin elə bir bərabər mövcudluğu  gözə çarpır. Bir sözlə, Nəsiminin dünyagörüşü bir növ eklektik qatışığı təşkil edir ki, burada da mistik ünsür yanında panteistik məqamla, sırf idealist baxış ilə yanaşı- materialist filkirlə də rastlaşırıq. Buna görə də Nəsiminin dünyagörüşünü  ayırd edərkən ayrı-ayrı faktla  və məqamlara nəinki hesabatın verilməməsi, eləcə də onun düşüncəsinin  bütün qatlarının və axınının tam təfsilatı ilə təhlili baş verməlidir. 

Nəsimi barəsində mövcud zəngin  elmi ədəbiyyatda fikir müxtəlifliyi vardır: Nəsimi şair, gah da teist kimi, gah ateist, gah  idealist, gah materialist, gah da panteist kimi tanınır. Bizim məqsədimiz bu zəngin ədəbiyyatı tənqidi gözdən keçirmək və nə də şairin yaradıcılığının hansısa “izm” ilə qələmə vermək deyildir. Yalnız onu qeyd edirik ki, bizdə, son vaxtlar nəşr olunan Nəsimnin  yaradıcılığının tam təfsilatı ilə  əhatəli tədqiqatda  şair  dünyagörüşü tamamilə ardıcıl panteizmi təşkil edən, materializmə doğru meyl edən panteist kimi bəyan edilib, illah da ki, şairin  düşüncəsində insan Tanrıya qarşı çıxır, şüur isə inama  qarşı. Düşünürük ki, Nəsimi  dünyagörüşünün bu cür dəyərləndirilməsi birtərəflidir və  onun dəqiqləşdirilməsi tələb olunur.

Nəsimi dünyagörüşünün bəzi məsələlərinə toxunmamışdan öncə, panteizmin bəzi xarakterik əlamətlərini xatırlamağı məqsədyönlü hesab edirik. Panteizm üçün  Tanrı aləmin ideal başlanğıcı və təbiət materialist başlanğıc kimi mütəlq eyniliyi təşkil edir. Bir və cox arasında tamamilə bənzərlikdir, bərabərlikdir. Hər cür fərq istisnadır. Panteizm təbiətin materiallığını inkar etmir və nə də Tanrınn obyektiv mövcudluğunu. Mövcudluğun  substansiya başlanğıcı olaraq  Tanrı- təbiət  düşünülübdür ki,  mütləq eynilikdə verilən, sonrakı teziilə təqdim olunan: Hər şey Tanrıdır, Tanrı hər şeydir və ya  təbiət Tanrıdadır, Tanrı təbiətdədir. Bu cür qısaca dürüst ifadəetmə nə Tanrının və nə də təbiətin birgə, yanaşı varlıq  mövcudluğuni xilas etmir, çünki  təbiət Tanrıda fikri kimi təbiətin  mövcudluğunu Tanrı təbiətdə fikri  Tanrının mövcudluğunu heçə saymır. Panteizmdə bu iki başlanğıc bir substansiyada qovuşub,   lakin onların ilahi, eləcə də təbii xüsusiyyətləri qorunub saxlanılıb.

Ontologiya müstəvisində panteizm bu cür təqdim olunub:”Tanrı təbiətdir və təbiət Tanrıdır”, bu da ki, öz-özlüyündə Tanrının və təbiətin ilkin yaranmaqlılığı məsələsinin irəli sürülməsini, belə ki, Tanrı təbiət ilə şərtləndirilib, yoxsa təbiət Tanrı ilə?! -məsələsinin belə bir planda təqdim olunmasını istisna edir.

Bu mövcudluq səbəbinin elə  özündəcə əhatə olunduğu bir bütöv substansiyadır, öz-özünə mövcuddur və öz- özünə üzərə çıxır. Buna görə də panteizm Tanrının transsendentallığını, antropomorfulluğunu və təbiətin təkrarlığını, yaratmaqlılığını inkar edir.

İndi baxaq, bu məsələ şairin dünyagörünüşündə necə düşünülüb. Mütləq həqiqət, gözə görünən aləm  hansı münasibətdədir, bu dünyanın və axirət dünyasının modeli necədir və ireal ilə real arasında mövcud  dolmayan çatlaq  hansı yollar ilə dəf olunur?

Məsiminin fikrincə, aləmin  yaradıcısı mütləq həqiqətdir-Tanrıdır. İlk səbəb, doluluq, hər cür təklik olmadan- bütövlük. Əbədi xaliqlikliyini elə özünün məhəbbəti sayəsində və gücü ilə sərgiləməyə, daha doğrusu, aləmi yaratmağa başlayır. Şairin etiqatına görə bu sərgiləmə Tanrının özünü dərketmədə baş qaldıran  məhəbbətin  əbədi hissi əsas olur. Mütləq gözəllik elə özünün  başqa sını, gözəllik obyektini yaradır ki, bu da eyni bir vaxtda subyekt və onun mütləq gözəlliyinin dərkedicisi də olacaqdır. Bu bir bütöv  “mən”in inaksident hissəsi olacaq. Yuxarıda təqdim olunan baxış Nəsiminin kosmoqoniyasına ümumi əsas yaradır. Lakin  bu məsələ onun yaradıcılığında müxtəlif baxımdan işıqlandırılıb: Rəsmi dinin, daha doğrusu, islamın, hürufilik ideologiyasından və sırf mistik mövqelərdən  bu baxış şairin düşüncəsində ağrısız olaraq yerləşir.

Islamın, daha doğrusu, kreasionist baxımdan Tanrı aləmin vahid yaradıcısıdır. O “kun”( Ol)  sözünü ifadə edib və aləmi yaradıb. Sonra isə torpaq ilə sudan  insanın modelini müəyyən edib və nəfəsini  verib. Şairdə bu cür şərhetməyə bir neçə dəfə rast gəlirik:

 Kafilə nundan yaratdı aləmi,

Ərbəin gündə yoğurmuş Adəmi.

Və yaxud:

Abü xaki eylədi çün hər xəmir,

Ərşini xəlq eylədi, yəni sərər.

Aydındır ki,  burada şair kreasionist mövqelərdə durur.

Hürufilik baxışlara görə, aləmin yaradılmasına ilahi söz əsas verir. O, şüalanmanın əsasıdər və görünən aləmin yaranma səbəbidir. Söz birincidir, qalan şeylərin hamısı isə  təkrardır, buna görə də söz və hərf hamısının  məğzi olaraq qoyulub. Nəsiminin yaradıcılığında bu fikirlə də dəfələrlə rastlaşırıq.

Və nəhayət,  şair sufi-mistik kosmoloqiyanı hər şeydən daha tam şəkildə bizə təqdim edir. Əbədi xaliqlik,  Mütləq doluluq sərgilənməyə, şüalanmaya elə başlayır ki, ona heç nə əlavə olunmur və heç nə də əksilmir. Ən öncəki mərhələdə  şüur yaranır( əqli kul), hansı da ki, öz-özlüyündə əvvəlcə bəyan olunmamış  aləmin  ideal modelini əhatə edir, sonra isə onu passiv məramlılıq, ruh (nəfsi kul)  hərəkətə gətirir ki, bundan sonra da səmalar və ünsürlər yaranır, bu sonuncuların sayəsində  isə görünən aləm əvvəlcə kristal, sonra bitki, daha sonra heyvan və nəhayət, insan simasında əmələ gəlir. İlahi şüa görünən aləmə çatana kimi,  müstəqil aləmlər deyil, eləcə də yeganə mövcudluğun ayrı-ayrı təzahürü olan beş aləmi keçir. Bu, ruhun buraxılmasının involusiya prosesidir. Nəsimi bunu bizə belə çatdırır: 

Çün xakdan edər, səfər, mədən nəbat olur səcər,

Rövşən görür əhli-nəzər, ol tövmeyi-heyvan gəlir.

Çün tövmeyi-heyvan olur, ol da ki, insü can olur,

Insana vasil olmağa bidəstu pa pərran olur.

Qeyd etmək lazımdır ki, kosmoqoniyanın işıqlandırılması  müxtəlif baxımlardan orta əsrlərin bədii düşüncəsi üçün yad deyildir və ona demək olar ki, bütün şairlərdə rast gəlirik. Xüsusən, yuxarıda göstərilən  hər üç baxışa görə aləmin  yardıcısı kimi transsendental Tanrı, mütləq həqiqət təqdim olunub, ona görə də onunla və görünən aləm  arasında eynilik əlaməti qoymaq mümkün deyil. Aydındır ki, belə vəziyyətdə  hər cür panteizm barədə söhbət aparmaq  artıqdır.

İndi ikinci məqama toxunaq, Nəsiminin düşüncəsi ilə görünən aləm nə olan şeydur? Şairin yaradıcılığında maddiləşmiş aləmin  bu cür xarakterizə olunmasına dəfələrlə rast gəlmişik: Nəyəsə də baxsan, orada Tanrını tanı”, “Bil ki, bütün aləm- bu Tanrıdır”, Tanrını qəbul et,  Tanrını tanı “, “Bil tanrını”, yeddi dəniz və yer kurəsi nəsə  bir ilahilik ilə yaradılıb”. Şairin bu cür b dünyagörüşü  bəzi tədqiqatçını düşündürür ki, Nəsimi panteistdir və onda Tanrı təbiət ilə eyniləşdirilib. Lakin, ümumiyyətlə, sufilik fəlsəfəsini nəzərə alsaq, onda Nəsimi panteistliyinin əsası dəyişəcək.

Sufizmin, xüsusən, Nəsiminin baxışı ilə yeganə  həqiqət olaraq  mövcud  olan mütləq  həqiqət mövcuddur. O, hər cür  fərdilər olmadan bütövdür. Aləm və bu mövcud olanlar bu yeganənin əmələ gəlməsi, şüalanmasıdır, onun emansiyasının  nəticəsidir, lakin şüalanmış (əmələ gəlmiş) şüalandırıcı və yaradan deyildir. “ Günəşin şüası, günəş olmasa mövcud olmaz, lakin  günəşin şüası  günəş deyildir”. Həqiqətdə  zahirililiklə hissələrə bölünçmüş vahid mövcuddur. Sufilərin anladığına görə, görünən aləm həqiqətən mövcid deyildir, o xülyadır- duran suda əks olunan günəşdir. Nəsiminin baxışları ilə  də ontologiya müstəvisində yalnız və yalnız mütləq həqiqət, o (huva) mövcuddur, çox isə şüalanan həqiqətdə mövcud deyildir. Buna görə də  “Bil, bütün aləm bu Tanrıdır”. Belə ki, anlamamalıyıq ki, aləm, müstəqil varlıq Tanrının bərabəryanlısıdır, eləcə də  yalnız Tanrı mövcuddur. Görünən aləm isə tamamilə mövcud olmayandır. Şairin özü də  axı, bunu bizə tanış edir: “Mütləq həqiqətdən başqa heç nə mövcud deyildir, əgər sən bunu tanımırsansa, sənin günahındır!”

Bu baxımdan  Nəsiminin  sırf sufi məsnəvisi işıqlandırılmalıdır ki, burada da şair bizə mütləq həqiqətlərin sərgilənəsini təqdim edir: “Bütün atomlarda göründü günəş, rəssam  rəsmdə göründü, bütövlükdə yer  və səma  həqiqətə çevrildi. Çəngi, dəf və fleyta söyləyir ki, mən Tanrıyam. Pərəstiş olunan və pərəsrtiş edən birləşdi. Pərəstiş edən həqiqətən pərəstiş olunana çevrildi. Bütün damlalar okeana çevrildi”... Burada mütləq həqiqətlərin  emansiya mənzərəsi təqdim olunub, lakin mövcud olmasının yeganəliliyinə  və ayrılmazlığına xətt çəkilir. Qnostik mistik eqzaltasiya nəticəsində tanıyır ki, hər şey, hər bir kəs  Tanrıdır,  ondan başqa öz-özünə  mövcud olan yox olandır. Şair tez-tez aələmin əmələ gəlməsi  mənzərəsini  mistik sərxoşluqda təsfir edir. Yer kürəsində  hər yerdə mütləq sərxoşluq hökm sürür.

“Cin də sərxoşdur, insan da, heyvan da, quş da, yer də sərxoşdur, külək də, su da, alov da, ilahi  sevgi şərabı ilə hamı ağlını itirdi”.

Məsələnin bu cür  düşünülməsi panteizmin  başlıca əsasnaməsinə- təbiətin və Tanrının birgə, yanaşı mövcud olması  barədə əsasnaməsinə zidd çıxır və aydındır ki, öz-özlüyündə Nəsiminin panteistlik məsələsini izah edir.

Və nəhayət, daha bir məsələyə toxnmalıyıq:  Elə mütləq həqiqətin  özünün dərk eddilməsi necə olur, nə yolla baş verir.

Ümumiyyətlə, sufilik kosmoqoniyasında  insanın anlayışına xüsusi  rol verilir, ilahi ruh insanda öz sərgilənmə, daha doğrusu, yolvermə prosesini yerinə yetirir. Buradan artıq səmaya qalxma başlayır, ruh öz ilkin yuvasına- rəngsizliyə qayıtmaq istəyir. Sufilər bu əbədi hərəkata, daha doğrusu, involusiya  və evolusiyanın inkişafının əlqələndirmə nöqtəsi  olaraq insanı bizə təqdim edirlər. Bundan başqa, insanın özü Tanrının  adekvatik surətini, onun mikrokosmosunu, mütləq gözəllik ikonasını təşkil edir. Sufilik  anlayışı ilə insan altıncı aləmi yaradır ki, bu da mikro formalarda ilahi şüanın emanasiya zamanı yaratdığı həmin beş aləmin hamısını əhatə edir. Odur ki, insan hər şeyi əhatə edəndir, özü isə, maddiləşmiş aləmə yerləşə bilmir. Nəsimi deyir: “Məndə sığar iki cahan, mən bu cahanə şığmazam. Gövhəri laməkan mənəm, kövnü məkanə sığmazam. Ərşlə fərsi kafü nun məndə bulundu cümlə çün, Kəs sözünüvü əbsəm ol, şərhi bəyanə sığmazam.” İnsan Tanrı yaradıcılığının  əsas məqsədidir, ona görə mütləq gözəlliyi öz-özünü şüalandırmağa baçlayır ki,  göstərən güzgünü yaratsın; Buna  görə də hər cür mövcud olmağın və  istərsə də hadisələrin  məqsədi yüksəlmək, insana qovuşmaqdır. “Bu istəklə səma  və yer  kürəsi dövr edir...  Külək əsir, atəş alovlanır, bütün əşyalar insana pərəstiş edir, çünki  bütün bunlar onun sayəsində yaradıldılar”. İnsanın əsas məqsədi isə cilovlanmayan istəyi mütləq həqiqəti dərk etməkdir. Məhz elə bu məqsədlə  və qabiliyyət ilə o şeçilmişlər arasında seçilmişdir. Lakin bu necə baş verməlidir? Öz-özünü dolğiunlaşdırmaq ilə, öyrənməklə, özünün “mən”ini hissiyatla dərk etməklə, ona görə ki, sufilərin anladığına görə insan Tanrının  mikrokosmosunu təşkil edir. Nəsimi yazır: “Sən özün özünü tanı ki, Tanrını tanıyasan” və yenə “Kim öz ruhunu tanıdı  və  Tanrını dərk etdi, Tanrının  alimi oldu  və qul olan  sultana çevrildi” Və ya  “Bir bax, özün-özünə, necə bir cansan, necə bədənsən. Bütün mövcud olmağın  məqsədi  və səbəbi sənsən, mömin  Tanrının güzgüsünə çevrildiyindən, güzgüyə bax və orada Tanrının  məğzini gör”.

Insan özününün öz intuitiv dərk etməsinə başlayır və aşkar edir ki, metafiziki  dərinlikdə  heç cür subtraktlar çoxluğu  mövcud deyildir. Bütün bu mövcud olanlar  “o”-nun eynisidir. Dərk etmənin bu cür metodu ilə Həllac Mənsur belə bir nəticəyə gəldi: Tanrıdan başqa Tanrı mövcud olmadığından, o hər şeydir. Mən də oyam və yaxud məşhur Mənsursayağı qısaca dürüst ifadə ilə: “Mən Tanrıyam”. Bu kəlmə Tanrıya qarşı hərəkət kimi səslənir. Həllacı ölümlə cəzalandırdılar, lakin, əgər Həllacın intuitiv dərk etmənin  bütün mərhələsini  nəzərə alsaq, Mən Tanrıyam- fikri  ontololoji olaraq Tanrının tək varlığının tanınması deməkdir. Şərqin  nəhəng sufiçisi Cəlaləddin Rumi də belə anlayır. O  məsələnin  mənfi tərəfini bizə belə təqdim edir: Əgər insan  deyirsə:”Mən Tanrıyam”,  camaat Tanrıya qarşı  bunu böyük hərəkət kimi hesab edir, Halbuki, deyib: ”Mən onun quluyam”, Tanrıya qarşı  daha artıq hərəkətdir...Çünki, insan “Tanrının quluyam”-deyəndə  bununla  o, iki varlığı təstiq edir-Biri özünü və o birisi Tanrını. Lakin o, “Mən Tanrıyam” deyən öz -özünü qeyd edir...Təstiqləyir, mən mövcud deyiləm, yalnız o vardır, Tanrıdan başqa həqiqət mövcud deyildir”. Bu cür mühakimə ilə, aydındır ki, insani “mənlik”, subyektin fərdililiyi inkar edilib.  Dərk etdirici  özünün insani məninə məhəl qoymur və onu Tanrı anlayışı ilə eyniləşdirir, lakin qnoseologiya aspektində  düşünənin fərdlililiyinə məhəl  qoyulmaması mümkün deyildir.  Əks təqdirdə, Tanrının yeganəliliyinin təstiqinin  heç bir mənası yoxdur. Eyni zamanda düçünən insan  özünün fərdi varlığına, öz  insani mənliyinə hesabat  verməyə bilməz. Və bax, budur, bu mərhələdə  məhz elə  insanın Tanrı kimi düşünülməsi və Tanrının  insan kimi təsvir edilməsi baş verir, lakin ən başlıcası odur ki, bu Tanrılaşdırılan “mən”də qnoseoloji dərk etmə zamanı  insan mövcudluğunu davam etdirir. Nəsimi poeziyasında  demək olar ki, hər addımda -İnsan  Tanrıdır və yaxud da Tanrı insandır- mühakiməyə rast gəlirik.  Belə, məsələn, “Mən mütləq qeyri varlığam, Tanrı yanında mən Tanrıyam”, “Şübhə yoxdur ki, tayı-bərabəri  olmayan  Tanrı yanında mən bir varlığam”, “Mən  ali səmayam, mən mütləq yaradanam” və yaxud da “ Elə insan oğlu böyük Tanrıdır”.

Əgər Tanrı ilə insan arasında  eynilik varsa, onda  bütün aləm və varlığın  olduğu kimi insan eynidir. Bunun təstiqinə  şairdə dəfələrlə rastlaşırıq. Odur ki, Nəsiminin  dünyanı dərk etməsində insan  nəinki Tanrıya qarşı çıxır, o eləcə də Tanrılaşdırılıb və ya da əksinə, Tanrı antropomorfikdir ki,  bu da öz-özlüyündə  istər ontoloji və istərsə də qnoseoloji aspektdə, əsasən  Nəsiminin panteistliliyini inkar edir. Lakin  Nəsiminin dünyanı dərk etməsinin əsas hal kimi hesab edə bildiyimiz məsələnin  bu cür qoyulması Şairin hürufilik  mövqelərindən   təstiqlənir ki, insanda  və xüsusən, onun simasında  Tanrı maddiləşib ki, onu dərk etmək yalnız bu yol ilə mümkündür. (Yalnız  bu halda Nəsimi panteist baxışı ifadə edir). Bu isə idrakın və  dərk etmə düşüncəsi  mərkəzinə insanın çevrilməsi  onun dəyərlərinin  həddindən artıq artması və bu dəyərlərin müdafiə edilməsi demək idi. Nəsimi birbaşa deyir:” İnsana pərəstiş etməyən, bütün insan kimi doğulanlar ... İnsanın zahiri görünüşü ilə qayıdır, lakin həqiqətdə şeytandır”. 

Nəsiminin dünyanı dərk etməsinin  bəzi məsələləri qısaca olaraq belədir. Onun düşüncəsi sırf mistik müstəviyə əsaslanıb və ona ( düşüncəyə) məhək daşı olaraq panteizm qoyula bilməz. Lakin  öz zamanı üçün  həddindən artıq mütərəqqi  olaraq düşünən  şəxsiyyətdir. Onun yaradıcılığında  mövcud  həqiqətin, hökmran ictimai quruluşun və rəsmi dinin ehkamının amansızcasına  tənqidinə tez-tez rast gəlirik. Lakin şairin dünyanəı dərk etməsini imanenturluğu  olaraq hər halda  insansevərlik, insanı Tanrılaşdırmaq ideyası hesab olunmalıdır.

                                                                           

 Elizbar Cavelidze, Ştudiyalar, “Sovet Gürcüstanı” nəşriyyatı, Tbilisi, 1985, səh.62-74.

                                                              Gürcü dilindən tərcümə edən: Mirzə Məmmədoğlu

 

მსგავსი